Waarom wordt TikTok niet gebruikt in China?
TikTok: hoe aandacht wordt geprogrammeerd in het digitale tijdperk
TikTok is een platform voor korte video's dat eigendom is van ByteDance Ltd., een technologiebedrijf dat in 2012 in Beijing, China is opgericht door Zhang Yiming. Hoewel het wereldwijd opereert, onderhoudt ByteDance een strategische band met de Chinese regering, die sinds 2019 beschikt over een zogenaamde "gouden aandeel": een symbolisch belang (1%) dat vetorecht geeft over cruciale besluiten rond inhoud en algoritmen. Door deze structuur behoudt de staat invloed op gevoelige sectoren zonder directe bedrijfscontrole.
Voor de internationale uitrol ontwikkelde ByteDance de originele versie van de app onder de naam Douyin, specifiek voor de Chinese markt. Deze verscheen in 2016, en vanwege het succes ontwikkelde het bedrijf een parallelle versie voor de rest van de wereld: TikTok, dat in 2017 debuteerde na de aankoop en integratie van de Amerikaanse app Musical.ly.
Sindsdien groeit TikTok explosief. In 2018 waren er zo'n 350 miljoen actieve maandelijkse gebruikers. In 2020 werd de grens van 1 miljard overschreden, met een gemiddelde jaarlijkse groei boven de 70%. In 2025 nadert het platform 2 miljard actieve gebruikers en is daarmee een van de meest invloedrijke apps in het mondiale digitale landschap.
Qua dagelijks gebruik wordt geschat dat gebruikers 60 tot 90 minuten per dag doorbrengen op de app. Aangezien video's variëren tussen 15 en 60 seconden, kijkt een gemiddelde gebruiker tussen de 60 en 100 video's per dag, afhankelijk van het soort content en het kijktempo. Een snelle, intense en moeilijk te onderbreken dynamiek.
Wat is Douyin?
TikTok en Douyin – de Chinese variant – worden ontwikkeld door hetzelfde bedrijf, ByteDance Ltd., maar functioneren als aparte producten. Douyin is uitsluitend actief in China en wordt gereguleerd door nationale wetgeving, terwijl TikTok is ontworpen voor internationaal gebruik. Deze scheiding weerspiegelt de digitale controlemaatregelen van de Chinese overheid, met nadruk op de bescherming van minderjarigen.
In dat kader past Douyin verplichte restricties toe voor minderjarige gebruikers, die sterk contrasteren met het permissieve beleid dat TikTok elders kent. Enkele van deze maatregelen zijn:
Strikte tijdslimiet: minderjarigen mogen Douyin alleen gebruiken tussen 6:00 en 22:00 uur, zodat slaap niet wordt verstoord. Buiten deze uren wordt de app automatisch geblokkeerd.
Maximale gebruikstijd: de toegang is beperkt tot 40 minuten per dag, om dwangmatig gebruik te voorkomen en ruimte te bieden voor studie, rust en actieve spelmomenten.
Verplicht jeugdmodus: alle gebruikers jonger dan 14 krijgen automatisch een omgeving met educatieve, culturele en wetenschappelijke inhoud. Video's over musea, geschiedenis, wetenschap of kunst vervangen virale challenges en luchtig entertainment.
Geen livestreams of reacties: minderjarigen mogen niet deelnemen aan livestreams of reacties plaatsen, om publieke blootstelling en privacy te beschermen.
Identiteitsverificatie: een echt telefoonnummer en koppeling met officiële registers zijn verplicht om leeftijdsfraude te voorkomen.
Deze maatregelen tonen aan dat TikTok en Douyin, ondanks hun gedeelde oorsprong en technologie, daadwerkelijk twee verschillende platforms zijn met uiteenlopende beperkingen en content. Dit verschil wordt nog scherper als het gaat om minderjarigen: Douyin legt strikte beperkingen op die een groot contrast vormen met het vrije, niet-gereguleerde gebruik van TikTok buiten China.
De dopaminerge disbalans
De logica van TikTok – en soortgelijke platformen – draait om het aanbieden van een constante stroom van korte, sterk prikkelende video's. Tijdens een dagelijkse sessie bekijkt een gebruiker 60 tot 100 video's, variërend van grappen, virale challenges en opvallende dansen tot seksueel suggestieve beelden, absurde taferelen, matig geweld of verrassingen die direct een reactie uitlokken. Het is een bombardement van microprikkels die de aandacht vasthoudt en een onophoudelijk consumptiepatroon voedt.
Dit mechanisme stimuleert herhaaldelijk het dopaminerge systeem van de hersenen. In tegenstelling tot de populaire opvatting is dopamine niet direct de "molecuul van plezier", maar die van anticiperend verlangen: het is de neurotransmitter die het organisme voorbereidt op potentiële beloning. Dopamine wordt niet geactiveerd bij het verkrijgen van iets, maar bij het vooruitzicht op gratificatie – ook al is die nog niet gerealiseerd. Die anticipatie houdt de gebruiker in beweging, verwachtend, gericht op mogelijk succes of voldoening.
Deze functie is essentieel in activiteiten als studie, kunst, probleemoplossing of diepgaand leren: daar is de beloning niet direct, maar de langetermijnverwachting houdt het systeem gemotiveerd.
Echter, hetzelfde circuit wordt ook geactiveerd door triviale stimuli, zolang ze maar een nabije beloning suggereren. Op platforms zoals TikTok wordt dopamine minder afgegeven door het huidige filmpje, maar door de verwachting van het volgende: grappiger, schokkender, aantrekkelijker. Die constante belofte bij elke volgende swipe houdt de aandacht gevangen, zelfs als de getoonde content niet bijzonder memorabel is. Zo ontstaat een actieve wachttijd, waarin men niet concreet iets wenst, maar blijft hopen op nieuwe prikkels.
Het probleem ontstaat wanneer dit circuit, bedoeld om verlangen over tijd te dragen, verzadigd raakt door korte, oppervlakkige en continue impulsen. De hersenen wennen aan moeiteloze, onmiddellijke anticipatie en microbeloningen. Zo ontstaat een patroon van directe gratificatie, dat het vermogen verdringt om aandacht vast te houden, belangstelling te ontwikkelen of een duurzaam verlangen op te bouwen.
Naarmate dit proces vaste vorm krijgt, ontstaat wat men een prikkel-inflatie zou kunnen noemen: hoe meer men consumeert, des te moeilijker iets impact maakt. De drempel voor interesse stijgt kunstmatig. Alledaagse bezigheden – lezen, praten, koken, studeren, schermloos spelen – gaan traag, worden onvoldoende, saai of zinloos. Aandacht versnipperd, verlangen verschraalt en verveling wordt ondraaglijk.
Vaak wordt bij deze disbalans gedacht dat volwassenen de mogelijkheid hebben om terug te keren naar een meer evenwichtige staat. Zij groeiden immers op in een ander ritme, met andere aandachtspatronen, en kunnen het verschil herkennen of de koers wijzigen. In veel gevallen klopt dat: volwassenen kunnen hun aandacht trainen, hun verlangen opnieuw vormen en het vermogen herwinnen om interesse vast te houden zonder directe prikkels. Maar dit hangt wel samen met eerder opgedane intense ervaringen: met plezier lezen, spelen zonder voorgeschreven prikkels, ongestoord converseren, iets moeilijks leren over een langere periode.
Niet alle volwassenen hebben echter zo'n vertrekpunt. Velen zijn ook opgegroeid in omgevingen vol snelle impulsen: de tv de hele dag aan, gebrek aan familieritme, emotionele onzekerheid, gefragmenteerd onderwijs, zappende mediacultuur. Voor hen bestaat terugkeren naar een 'gezondere' toestand niet als voorgaande ervaring. Zo is de dopaminerge disbalans niet enkel een individueel of generatieprobleem, maar ook structureel ingebed.
Het cruciale verschil ligt bij degenen wier hersenen, verlangen en wereldbeeld nog in ontwikkeling zijn. Een kind of tiener die vanaf het begin zijn relatie tot prikkels bouwt via directe bevrediging, heeft geen ander referentiemodel. Voor deze groep is het oneindige scrollen geen afwijking, maar de norm – het startpunt van waaruit alles wordt geïnterpreteerd. Het gaat niet om het verliezen van iets rijkers of complexers, maar om het nooit te hebben gekend.
In zulke gevallen is aannemen dat het kinderbrein zich later wel "herkalibreert" riskant. Zonder eerdere ervaringen met langdurige aandacht, creatieve verveling, vrij spel, uitgesteld verlangen of leren door inspanning, kan enkel het snelle reactiepatroon zich vormen. Dit ondermijnt niet alleen concentratievermogen, maar ook het vermogen tot verlangen, wachten, leegte verdragen en een diepere toekomstvisie te ontwikkelen.
Toch is deze situatie niet definitief. Het is geen onvermijdelijk lot van één generatie, maar een dringende kans om alternatieve ervaringen te bieden, andere manieren om met tijd en wereld om te gaan. Die weg betekent contexten creëren waarin verlangen niet direct wordt geconsumeerd, waar ruimte is voor pauze, wachten en geleidelijke interesse-ontwikkeling. Het gaat erom opnieuw diepgang te brengen in de alledaagse ervaring: lezen, praten, kunst, natuur, stilte, aanwezigheid. Alleen zo ontstaat een alternatief kader dat niet wordt overheerst door de onmiddellijke urgentie.
Belangrijk is te begrijpen dat het platform geen cultuur oplegt, maar bestaande trends versterkt. Het fungeert als een versterker: het organiseert, versnelt en overdrijft de content die een samenleving produceert en waardeert. In het Westen leidt dit vaak tot hyperstimulatie, zelfpresentatie en constante bevrediging. Maar met een regulerend kader – zoals bij de Chinese versie voor jongeren – kan hetzelfde middel een beschermende en sturende rol krijgen. Het gaat niet om puur beperken, maar om het beschermen van de ruimte waar verlangen en aandacht kunnen ontstaan. De opgelegde restricties hebben niet enkel tot doel te onderdrukken, maar willen iets behouden wat zonder ingrijpen mogelijk verloren zou gaan: het vermogen om betekenis te bouwen buiten het onmiddellijke moment.