Waarom Nederland en Taiwan de spil zijn van de hedendaagse wereld?
Taiwan en de nieuwe mondiale geopolitiek
Eeuwenlang was de geopolitiek georganiseerd rond fysieke territoria: vlaktes, zeestraten, bergen of landroutes die de opmars van rijken mogelijk maakten of blokkeerden. In de hedendaagse wereld worden de scharnieren van de macht echter niet langer uitsluitend bepaald door geografie, maar door de controle over kritieke infrastructuren, strategische technologieën en wereldwijde toeleveringsketens. Op deze nieuwe kaart concentreren twee ogenschijnlijk verschillende gebieden – Taiwan en Nederland – een onevenredige relevantie: niet vanwege hun omvang of militaire macht, maar vanwege hun positie in het systeem dat de digitale economie en het huidige geopolitieke evenwicht ondersteunt.
Om deze verschuiving te begrijpen, is het nuttig om uit te gaan van het vorige model. Het lot van naties werd bepaald op het terrein, en weinig gebieden waren zo cruciaal als de vlakte die we nu kennen als Polen. De ligging – in het midden van Europa, tussen Duitsland en Rusland, tussen de Oostzee en de Zwarte Zee – maakte het tot een geopolitieke spil, een open strook waar rijken, ideologieën en legers botsten.
In tegenstelling tot andere Europese regio's die beschermd werden door bergen of zeeën, is Polen een grote vlakte zonder natuurlijke barrières. Daar trokken de Mongolen in de 13e eeuw, de Zweedse en Ottomaanse troepen in de 17e eeuw, Napoleon op weg naar Moskou en later de Duitse en Sovjetlegers doorheen. Voor sommigen was het een veroveringscorridor; voor anderen een verdedigingsschild.
In de 18e eeuw, na een reeks interne zwakheden, werd Polen verdeeld tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk. Het verdween meer dan een eeuw van de kaart, maar bleef cruciaal: wie die strook controleerde, kreeg toegang tot het hart van Europa en de Slavische steppen.
In 1939 tekenden Duitsland en de USSR een pact om Polen te verdelen. De nazi-invasie vanuit het westen en de Sovjet-invasie vanuit het oosten markeerden het begin van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens het conflict was Polen het epicentrum van de Holocaust, het toneel van massale uitroeiingen en gedwongen verplaatsingen. Na de oorlog werd Polen naar het westen verplaatst, verloor het gebieden aan de USSR en ontving het andere van Oost-Duitsland. In de Koude Oorlog was het opnieuw een wrijvingsgebied tussen het Sovjetblok en de NAVO.
Vandaag de dag is Polen, als lid van de EU en de NAVO, de ruggengraat van de westerse steun aan Oekraïne, een kritieke grens met Rusland en een logistiek verdedigingsplatform. De geografie houdt het in het middelpunt van de geschiedenis, maar nu met een actieve rol.
De geschiedenis van Polen laat zien hoe geografie het lot van Europa heeft bepaald. Het was het toneel van betwiste rijken, instortende systemen en continentale herconfiguraties. Vandaag de dag handhaaft de strategische ligging zijn rol op het Europese geopolitieke toneel van de 21e eeuw.
Halfgeleiders: het zenuwcentrum van de mondiale macht
In de 21e eeuw ligt het machtscentrum niet langer in doorvoergebieden, maar in een minuscuul en alomtegenwoordig onderdeel: de halfgeleider. Deze chips vormen de kern van vrijwel alle moderne technologie. Zonder deze chips zijn er geen computers, telefoons, auto's, satellieten, communicatie of defensie. De wereldwijde afhankelijkheid is zo groot dat hun afwezigheid hele economieën kan lamleggen. Van geneeskunde tot kunstmatige intelligentie, alles is afhankelijk van deze siliciumblokken, waarvan de complexiteit ze tot strategische goederen maakt.
Hoewel ze al sinds het midden van de 20e eeuw bestaan, is hun centraliteit in de afgelopen twee decennia geconsolideerd. Met de uitbreiding van internet, big data, mobiele netwerken, automatisering, AI en cloud computing, zijn chips geëvolueerd van een technisch onderdeel naar een onzichtbare infrastructuur.
De ontwikkeling van technologieën zoals 5G, autonome voertuigen, robotica, kwantumcomputing en slimme wapens is afhankelijk van toegang tot steeds kleinere, krachtigere en efficiëntere chips. In deze context zijn halfgeleiders een even strategische hulpbron geworden als olie in de vorige eeuw.
ASML en de technologische macht van Nederland
In deze nieuwe orde neemt Nederland een sleutelpositie in dankzij één enkel bedrijf: ASML (Advanced Semiconductor Materials Lithography). Vanuit haar hoofdkantoor in Veldhoven produceert het bedrijf de enige extreem ultraviolet (EUV) lithografiemachines ter wereld, essentieel voor de productie van de meest geavanceerde chips.
Deze machines bevatten meer dan 100.000 componenten, duizenden sensoren, op atomaire schaal gepolijste spiegels en een lichtbron die de hitte van de zon reproduceert in één enkel brandpunt. Elke eenheid kost meer dan 150 miljoen euro. Er is geen vervanging: wie in staat wil zijn geavanceerde chips te produceren, heeft ASML nodig.
Dit technologische monopolie maakte Nederland tot een onverwachte geopolitieke speler. In 2019 oefenden de VS druk uit om de export van deze machines naar China stop te zetten, uit angst voor verlies van technologisch en militair voordeel. In 2023 beperkte de Nederlandse regering die export, zelfs van meer toegankelijke technologieën, in coördinatie met de VS en Japan.
Zo kwam een klein, traditioneel neutraal land in het centrum van een wereldwijd geschil over de controle over silicium. ASML is getransformeerd tot een strategische speler van de 21e eeuw, en Nederland tot zijn bewaker.
De kritieke positie van Taiwan in de wereldwijde halfgeleidereconomie
Als Nederland de technologie beheerst, dan leidt Taiwan de productie. Daar wordt meer dan 60% van de wereldwijde halfgeleiders geproduceerd en meer dan 90% van de meest geavanceerde, die van 5 nanometer of minder. Het merendeel behoort toe aan één enkel bedrijf: TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company).
TSMC, opgericht in 1987, was een pionier in een innovatief model: het produceren van chips die door derden waren ontworpen. Deze aanpak stelde bedrijven als Apple, Nvidia en AMD in staat om het duurste deel van het proces uit te besteden. Tegenwoordig produceert TSMC de processors die het grootste deel van de digitale infrastructuur van de wereld ondersteunen.
Maar het leiderschap rust op een eiland met een geschiedenis van conflicten. Taiwan maakte deel uit van het Qing-rijk, was een Japanse kolonie tussen 1895 en 1945, en toevluchtsoord voor de nationalistische Chinese regering na de burgeroorlog. Sinds 1949 functioneert het als een de facto soevereine staat, met democratie en een markteconomie. De meeste landen – inclusief de VS en de EU – erkennen het echter niet officieel vanwege het 'één-China'-beleid.
Dit beleid, gepromoot door Beijing, stelt dat er slechts één legitieme regering is voor heel China, inclusief Taiwan. Als diplomatieke voorwaarde eist het dat landen de officiële banden met het eiland verbreken. China beschouwt het als een rebellerende provincie en sluit een 'hereniging' met geweld niet uit.
Taiwan verdedigt zijn autonomie, terwijl de VS een ambigue houding aannemen: het erkent Taiwan niet formeel, maar steunt het wel militair en economisch. Het eiland, gelegen tegenover de belangrijkste geopolitieke rivaal van het Westen, is een mondiaal spanningspunt geworden. Een conflict daar zou de wereldwijde halfgeleiderketen onderbreken, wat cruciale industrieën over de hele planeet zou treffen.
Het nieuwe scharnier van de wereld in de 21e eeuw
Taiwan neemt een centrale positie in in het mondiale evenwicht. De geografie, politieke geschiedenis en technologische specialisatie maken het tot een brandpunt van spanningen waar strategische en industriële belangen samenkomen. Dit is geen uitsluitend territoriaal geschil. De architectuur van de mondiale macht hangt vandaag de dag af van kritieke technologieën die worden geproduceerd door twee particuliere bedrijven – TSMC en ASML – zonder meerderheidsaandeelhouders, onderworpen aan marktbeslissingen, maar ondergedompeld in een zeer gevoelig geopolitiek speelveld.
Het scharnier van de wereld is niet langer alleen geografisch: het is technologisch, economisch en structureel. Het speelt zich af in fabrieken, logistieke routes, handelsakkoorden en architecturen gebaseerd op halfgeleiders. Net zoals Polen eeuwenlang het punt was waar rijken botsten om de heerschappij over Europa, concentreren Nederland en Taiwan vandaag de dag in hun productie-infrastructuur de spanning tussen machten die de controle over het mondiale systeem betwisten. Daar, meer dan aan de traditionele grenzen, worden het heden en de toekomst van de hedendaagse wereld bepaald.